Ekranlardan qaçış: Avropanın ən "ağıllı" məktəbləri niyə yenidən dəftər-qələmə qayıdır?
On beş il əvvəl İsveç bir eksperimentə start verdi: siniflərdən kitabları çıxarıb, hər uşağın masasına planşet qoydu. Fikir sadə idi — gələcək rəqəmsaldır, uşaqlar da ona uyğun böyüməlidir. Bu gün isə eyni ölkə əks istiqamətdə qaçır. Və tək o deyil.
Kağız geri qayıdır
2023-cü ildə İsveç hökuməti açıq şəkildə elan etdi: məktəblərə yenidən çap dərsliklər, sakit oxu saatları və əl yazısı təcrübəsi qaytarılacaq. Təhsil naziri Lotta Edholm bunu sərt formada ifadə etmişdi — fiziki kitabların şagird üçün nə qədər vacib olduğunu vurğulayaraq. Bu addımın arxasında təsadüf yox, rəqəmlər dayanırdı: 2021-ci il PIRLS araşdırması İsveç uşaqlarının oxu bacarıqlarında ciddi geriləmə göstərmişdi.
Bu, tək bir ölkənin qərarı olaraq qalmadı. Danimarka 2025/2026 tədris ilindən başlayaraq telefonları dərs zamanı xüsusi qutularda saxlamağı məcburi edib, 2026/2027-dən bu qayda məktəbdənkənar fəaliyyətlərə də şamil olunacaq. Paralel olaraq Danimarka kitablara investisiyanı artırıb. Finlandiyada 2025-ci ildən dərs zamanı telefon və digər rəqəmsal cihazlardan istifadəni qadağan edən qanun qüvvədədir. Fransa 2018-ci ildən başladığı məhdudiyyəti 2026/2027-dən bütün liseylərə — yəni 15-18 yaşlı şagirdlərə də — genişləndirir. İtaliyada isə 2024-cü ildən uşaq bağçası və orta məktəb səviyyəsində, 2025-ci ildən isə lisey pilləsində telefonlar demək olar ki, tamamilə qadağandır.
Norveçin daha radikal addımı
Bu siyahıya ən son qoşulan Norveç oldu — və onun qərarı bir az fərqli məsələyə toxunur: süni intellekt. Baş nazir Jonas Gahr Støre iyun ayında elan etdi ki, avqustdan 1-7-ci sinif şagirdləri (6-13 yaş) üçün ChatGPT və bənzəri generativ süni intellekt alətləri məktəbdə demək olar ki, tam qadağan olunacaq. 14-16 yaş qrupu üçün istifadə yalnız müəllim nəzarəti altında icazə veriləcək, 17-19 yaş üçün isə süni intellektlə məsuliyyətli işləmək bacarığı tədris proqramına daxil ediləcək.
Qərarın arxasında Norveçin son PISA nəticələrindəki geriləmə dayanır — riyaziyyat üzrə xallar 2018-2022 arasında kəskin düşüb. Baş nazirin sözlərini parafraz etsək: məktəbdə ən vacib şey uşaqların oxumağı, yazmağı və hesablamağı öyrənməsidir — və bu bacarıqlar süni intellekt ilə deyil, öz səyləri ilə formalaşmalıdır.
Bəs elm nə deyir?
Bura sadəcə nostalji və ya texnologiyaya qarşı çıxış deyil. Bir sıra araşdırmalar göstərir ki, əl ilə yazarkən beynin yaddaş və öyrənmə ilə bağlı bölgələri klaviatura ilə yazarkənə nisbətən daha intensiv işə düşür. Sadə desək — əl ilə yazdığınız şeyi daha yaxşı yadda saxlayırsınız, çünki beyin prosesi daha dərindir, sadəcə hərflərin mexaniki köçürülməsi deyil.
Maraqlısı budur ki, bu geri dönüşü ən çox məhz texnologiyanı yaxından tanıyan ölkələr edir. İsveç, Danimarka, Finlandiya — bunlar rəqəmsal transformasiyada onilliklər boyu Avropaya nümunə göstərilən ölkələr olub. Onların bu addımı texnologiyadan qorxudan yox, onu artıq kifayət qədər sınaqdan keçirmiş olmalarından qaynaqlanır.
Tam əks-inqilab deyil
Vacib bir nüansı qeyd etmək lazımdır: heç bir ölkə planşetləri zibil qutusuna atmır. Bütün bu addımlar "ya-ya" seçimi kimi deyil, balans axtarışı kimi təqdim olunur. Rəqəmsal alətlər tədqiqat, kodlaşdırma və məlumat əldə etmək üçün sinifdə qalmaqda davam edəcək — sadəcə əsas bacarıqların formalaşdığı erkən yaşlarda arxa plana keçirilir.
OECD-nin təhsilin rəqəmsal transformasiyasına dair hesabatları da eyni fikri dəstəkləyir: texnologiya təhsili əvəz etmək üçün deyil, onu gücləndirmək üçün alət olmalıdır. Sual "texnologiya, yoxsa kitab" deyil — sual "hansı yaşda, nə qədər və necə" sualıdır.
Bizim üçün nə deməkdir?
Azərbaycanda da rəqəmsallaşma sürətlə davam edir — smart lövhələr, elektron dərsliklər, süni intellekt əsaslı tədris platformaları get-gedə adi hala çevrilir. Avropanın təcrübəsi bizə xatırladır ki, bu proses idarə olunmalıdır, sadəcə izlənilməməlidir. Uşaqların əlyazısı, diqqət müddəti və dərin oxuma bacarığı — bunlar "köhnə" dəyərlər deyil, yeni dövrdə də əhəmiyyətini itirməyən əsaslardır.
Sual sadədir: biz də bu müzakirəyə vaxtında qoşulacağıqmı, yoxsa Avropa kimi əvvəlcə səhv edib sonra düzəldəcəyik?
Mənbələr: Associated Press, France 24, Euronews, OECD — Policies for the Digital Transformation of School Education
